Pinotage uitgelegd: de druif die Zuid-Afrika verdeelt

Pinotage uitgelegd: de druif die Zuid-Afrika verdeelt - The Wine Box

TL;DR — Pinotage is een Zuid-Afrikaanse kruising van pinot noir en cinsault, in 1925 gemaakt door professor Abraham Izak Perold. De geur van verbrande rubber bestond echt, maar kwam uit fouten in wijngaard en kelder, niet uit de druif zelf. Vandaag bestaan er vier stijlen, van klassiek houtgerijpt tot de koffiegedreven Barista. Onder de 13 euro blijft teleurstelling waarschijnlijk.

Pinotage is zowat de enige druif waar wijndrinkers zich op voorhand tegen verzetten. Iemand trok ooit een fles van zeven euro open die naar een pas geplakte fietsband rook, en sindsdien staat het ras op de zwarte lijst. Dat oordeel klopt al twintig jaar niet meer.

Hieronder leg ik uit waar pinotage vandaan komt, waarom die rubbergeur ontstond, wat er sindsdien veranderd is en welke vier stijlen je in het schap vindt. Ik werk met de cijfers van SAWIS en Wines of South Africa en met oordelen van critici zoals Tim Atkin MW.

Geschreven door Tom Beirnaert, wijn-expert & oprichter van The Wine Box.

Wat is pinotage precies?

Pinotage is een kruising van pinot noir en cinsault, in 1925 gemaakt door professor Abraham Izak Perold aan de Universiteit van Stellenbosch. Cinsault heette in Zuid-Afrika toen hermitage, en uit pinot en hermitage ontstond de naam. Het is geen herkomstbenaming maar een botanisch ras, dat voor 98 procent in Zuid-Afrika staat.

Perold wilde de verfijning van pinot noir koppelen aan de hittebestendigheid van cinsault. Zijn vier zaailingen overleefden maar net, tot dr. Charlie Niehaus ze redde van een tuinploeg. Charl Teron de Waal vinifieerde in 1941 het eerste vat, en de Lanzerac Pinotage 1959 zorgde in 1961 voor de doorbraak.

Vandaag telt het ras 6.611 hectare, 7,6 procent van het Zuid-Afrikaanse areaal van ruim 86.500 hectare, aldus SAWIS en de Pinotage Association. Na cabernet sauvignon met 9,9 procent en syrah met 9,4 procent is het de derde blauwe druif van het land. Swartland telt 1.343 hectare, Paarl 1.310 en Stellenbosch 1.034. Meer context in druivenrassen uitgelegd.

Waarom pinotage naar verbrande rubber rook

De geur van verbrande rubber, pleisters en nagellak was geen eigenschap van het ras maar het gevolg van fouten in wijngaard en kelder. Gestreste gistcellen scheidden zwavelverbindingen af, en oververhitte most maakte een ester aan die naar aceton ruikt. Kwaliteitsproducenten hebben beide sinds de jaren negentig weggewerkt.

De scheikunde is helder. Pinotage bouwt bij warme oogsten razendsnel suiker op terwijl de rijpheid van schil en pitten achterblijft. Vergistte die most boven 32 °C in gesloten stalen tanks, dan raakten de gisten uitgeput door nutriëntentekort en hittestress. Als verdediging maakten ze waterstofsulfide en vluchtige thiolen aan, de mercaptanen achter verbrand rubber en rotte eieren. Diezelfde hitte joeg de estersynthese omhoog: in kleine dosis ruikt isoamylacetaat naar zoete banaan, in overmaat kantelt hij naar aceton en verf. Daarbovenop kwam het bladrolvirus GLRaV-3, dat bittere, groene tannines geeft.

De kentering zit in vier ingrepen: virusvrij plantmateriaal, streng rendementsbeheer op droogland in plaats van irrigatie, manuele pluk in de vroege ochtend en een gisting die strak tussen 24 °C en 28 °C blijft. Dat gebeurt vaak in open betonnen kuipen, waarin de hoed om de twee uur wordt ondergedompeld. Die pigeage brengt zuurstof in het sap en maakt reductie zo goed als onmogelijk. Wijnmakers zoals Abrie Beeslaar en Beyers Truter zeggen het onomwonden: men behandelde pinotage jarenlang alsof het cabernet sauvignon was, terwijl het ras vraagt om de koele extractie van pinot noir. De rode basisrassen staan in rode wijn voor beginners.

De vier stijlen van pinotage vandaag

Pinotage is geen enkele smaak meer maar vier stromingen. Het terroir versterkt dat: graniet en klei in Stellenbosch geven dichte bewaarwijnen, de droge schalie van Swartland kruidigheid, en het koele Walker Bay tannines die dicht tegen pinot noir aanleunen.

Stijl Vinificatie In het glas Past bij deze drinker
Klassiek gestructureerd Open kuipen, pigeage, 16 tot 24 maanden Franse eik Braam, zwarte pruim, ceder, tabak, grafiet, tannine Wie Bordeaux, bewaar-Rioja of Noord-Rhône syrah drinkt
Moderne New Wave Vroege pluk op 12,5 tot 13,5 procent, hele trossen, oude foudres Veenbes, rode kers, viooltjes, rooibos, minerale zuren Wie Bourgogne, Cru Beaujolais of lichte Jura-wijnen zoekt
Coffee pinotage Korte schilweking, daarna intens getoaste eiken duigen Versgemalen koffie, mokka, chocolade, vanille, ronde tannines Beginners en fans van houtgedreven primitivo of malbec
Cape Blend Wettelijk 30 tot 70 procent pinotage, plus cabernet of shiraz Cassis en structuur van cabernet, vlezige bes en aardse specerij Wie gelaagdheid zoekt met Zuid-Afrikaanse signatuur

Het percentagebereik van de Cape Blend ligt wettelijk vast; de overige kenmerken volgen de vinificatiegegevens van producenten.

Over de coffee-stijl bestaat een misverstand. Wijnmaker dr. Bertus Fourie ontwikkelde de techniek en het schoolvoorbeeld is de Barista Pinotage van 11,50 euro. Er wordt niets toegevoegd: de espressotoon komt van zwaar getoaste eiken duigen, die furfurylthiolen afgeven. Op wit doet de Barista Chardonnay hetzelfde.

Bij de Cape Blend zit het misverstand dat ik het vaakst rechtzet. Veel kopers denken dat Kanonkop Paul Sauer van 58,95 euro een pinotage of een Cape Blend is. Dat klopt niet. Paul Sauer bevat geen pinotage, maar is een Bordeaux-blend van ongeveer 70 procent cabernet sauvignon, 15 procent merlot en 15 procent cabernet franc. Kanonkop verwerkt zijn pinotage in de Estate Pinotage, de zeldzame Black Label en de toegankelijke Kadette. Tim Atkin MW gaf die Estate 2023 94 punten. Twijfel je over gewicht, dan helpt mijn gids van lichte tot volle rode wijn.

Wat de critici zeggen, en wat daartegenover staat

De kritiek op pinotage is ouder dan de rubbergeur en komt neer op drie verwijten: genetisch onevenwichtig, afhankelijk van hout, en stilistisch onvoorspelbaar. Alle drie verdienen een antwoord.

In Wine Grapes vatten Jancis Robinson MW, Julia Harding MW en José Vouillamoz de controverse samen als "either South Africa's signature red variety or its worst vinous ambassador". Michael Broadbent MW noemde het ras een hete, rubberachtige massa. De redenering: pinotage erft de nadelen van beide ouders, met snelle suikeropbouw, lage zuurgraad en rustieke tannines. Dat oordeel stoelt wel op decennia waarin de druif verkeerd behandeld werd. Op granietbodems met maritieme koeling worden gerijpte topjaargangen blind geregeld voor Frans aangezien.

Het tweede verwijt: je giet geen espressotonen over je wijn als het sap zelf al overtuigt. Historisch ligt dat anders. De coffee-stijl ontstond toen de sector na het einde van de apartheid afzet zocht voor grote volumes, en redde zo wijngaarden van rooiing. Het derde verwijt, van onder meer Greg Sherwood MW, vind ik het sterkste. In hetzelfde schap staat een New Wave van 12,5 procent naast een bewaarwijn van 15 procent. Dat is geen zwakte van de druif maar van de uitleg erbij, want chardonnay loopt net zo goed van Chablis tot Meursault.

Pinotage aan tafel: gerechten en temperatuur

Pinotage is een grillwijn in de letterlijke zin. De roosteraroma's van houtskool sluiten aan bij de ceder- en specerijtonen van een klassieke fles of een Cape Blend, dus boerewors, ribbetjes en lamsbout zijn logische partners. Een gerijpte klassieker van vijf tot tien jaar staat sterk bij reestoofpot, een New Wave gaat licht gekoeld bij eendenborst of Kaapse curry. Meer combinaties in mijn gidsen over wijn bij bbq en wijn bij vlees.

Temperatuur maakt hier meer verschil dan bij de meeste rode druiven. Lichte New Wave-pinotages schenk je op 14 tot 16 °C, klassieke houtgerijpte flessen en Cape Blends op 16 tot 18 °C. Boven 19 °C gaan alcohol en extractie domineren. De volledige tabel staat in wijn serveertemperatuur.

Tom's tip: ruikt een jonge pinotage gesloten of licht zwavelig, gooi de fles dan niet weg. Karafeer ze 45 tot 60 minuten. Die beluchting verdrijft de eerste reductietoetsen en haalt het fruit naar boven, zeker bij wijnen onder de vijf jaar.

Wat krijg je voor je geld?

Bij pinotage ligt de kwaliteitsdrempel scherp. Onder de 10 euro blijven wijnen kwetsbaar voor eendimensionale zoetheid of scherpte, want die flessen komen machinaal geoogst uit geïrrigeerde districten als Robertson en Worcester. Tussen 15 en 25 euro krijg je uitgesproken terroirkarakter, boven de 45 euro spreken we over wereldtop.

Dat is rekenwerk, geen snobisme: lage rendementen, manuele pluk en open kuipen brengen de minimale importkostprijs op 13 tot 15 euro. Een goede ingang is de Perdeberg Dry Land Collection van 15,50 euro, van ongeïrrigeerde struikranken op droge granietbodems in Agter-Paarl. Instapflessen en coffee-stijlen drink je binnen drie jaar, drooglandwijnen binnen vijf tot acht, en topcuvées van oude stokken houden het vijftien tot vijfentwintig jaar vol.

Ik ga niet doen alsof The Wine Box het hele Zuid-Afrikaanse spectrum voert; de New Wave-stijl is in België sowieso dun gezaaid. Wat ik wel doe, is flessen kiezen die je niet in de supermarkt vindt, en die selectie staat in de Top 50.

Veelgestelde vragen over pinotage

Waar smaakt pinotage wijn naar?

Een kwalitatieve pinotage smaakt naar rijp donker fruit zoals zwarte kers, braam en pruim, met aardse tonen, rooibosthee, tabak en specerijen. Afhankelijk van de vinificatie loopt de stijl van fris rood fruit tot volle, houtgerijpte wijnen met toetsen van chocolade, koffie en cederhout.

Waarom ruikt slechte pinotage naar verbrande rubber?

Die geur ontstaat door zwavelreductie en hitte boven 30 °C tijdens de vergisting in gesloten tanks, waardoor gestreste gistcellen mercaptanen afscheiden. In combinatie met het bladrolvirus en te hoge opbrengsten leidde dat tot chemische geuren. Moderne kelders voorkomen het met koele fermentatie en open kuipen.

Wat is het verschil tussen pinot noir en pinotage?

Pinotage is een directe kruising van pinot noir en cinsault, in 1925 gemaakt in Zuid-Afrika. Waar pinot noir bekendstaat om zijn lichte kleur, tere schil en verfijnde zuren, heeft pinotage een dikkere schil met meer pigment, suiker en tannine. Het resultaat is voller en krachtiger.

Wat is een coffee pinotage?

Coffee pinotage is een moderne Zuid-Afrikaanse stijl waarbij de wijn tijdens of na de gisting in contact komt met intens gebrand Frans of Amerikaans eikenhout. Dat onttrekt specifieke houtverbindingen aan het vat, waardoor de wijn aroma's krijgt van gebrande espresso, mokka, chocolade en vanille.

Is Kanonkop Paul Sauer een pinotage?

Nee, Kanonkop Paul Sauer bevat geen pinotage. Het is een Bordeaux-blend van ongeveer 70 procent cabernet sauvignon, 15 procent merlot en 15 procent cabernet franc. Kanonkop verwerkt zijn pinotagedruiven uitsluitend in de Estate Pinotage, de Black Label Pinotage en de toegankelijke Kadette.

Conclusie: verdient pinotage een tweede kans?

Wie ooit een goedkope pinotage tegenkwam die naar fietsband rook, had gelijk. Die wijnen bestonden, en de oorzaak is aanwijsbaar: hittestress in gesloten tanks, gistcellen die mercaptanen afscheidden en een areaal vol bladrolvirus. Wat daarna veranderde is even concreet: virusvrij plantmateriaal, lage rendementen op droogland en gisting tussen 24 en 28 °C in open kuipen.

Het bezwaar van Greg Sherwood MW blijft gedeeltelijk overeind, en daarom loont het te weten welke stijl je in handen hebt voor je de kurk trekt. Wil je een zachte kennismaking, dan is de coffee-stijl de laagste drempel. Zoek je het karakter van de druif, dan begin je bij een droogland-fles vanaf vijftien euro. Wie liever iets anders proeft, vindt in het volledige assortiment genoeg alternatieven.

Elke maand een fles die je niet in de supermarkt vindt

Met de Experience Box krijg je maandelijks bijzondere flessen van kleine domeinen wereldwijd, geselecteerd en toegelicht, zodat je stijlen leert kennen in plaats van etiketten.

Zoek je een pinotage in een specifieke stijl? Laat het weten via het contactformulier en ik ga er voor je achteraan.

Geschreven door Tom Beirnaert — wijn-expert & oprichter van The Wine Box. Ik selecteer maandelijks wijnen van kleine domeinen wereldwijd en geloof dat goede wijn geen diploma vereist, alleen nieuwsgierigheid.

Terug naar Blogs